بڕۆ بۆ ناوەڕۆک
نۆرینگەی نەخۆشییەکانی دەمار
دکتۆر عەباس نەریمان
دکتۆر عەباس نەریمان
زانیاری بۆ نەخۆشان

پرسیارە باوەکان

وەڵامی ڕوون بۆ پرسیارە باوەکان دەربارەی چاودێری دەمار، چاوپێکەوتن و سەردانی کلینیک.

16 پرسیاری باو
ئایا شەقیقە چارەسەری هەیە؟
وەڵام: بەڵی چارەسەر هەیە بەڵام نەخۆشەکە دەبێت چارەسەر وەربگرێت بە مەزبووتی و ڕێکخستنەوەی ژیانی پاشان کە کۆرسی حەبەکەکان تەواو بوون نەخۆشەکە دەبێت بە دوو بەشەوە هەندێکیان شەقیقەکەیان بۆ ناگەڕێتەوە هەندێکیان بۆیان ئەگەڕێتەوە ئەو کاتە ئەبێت کۆرسەکەی بۆ بگۆڕین.
ئایا دەکرێت ئازاری پشت و دیسک (ئینزیلاق) بەبێ نەشتەرگەری چارەسەر بکرێت؟
  1. وەڵام: بەڵێ، لە ڕاستیدا نەشتەرگەری کۆتا بژاردەیە نەک یەکەم هەنگاو. تا ئەو کاتەی کڕکڕاگەکە (دیسک) فشاری مەترسیداری نەخستووەتە سەر دڕکەپەتک یان ڕەگی دەمارەکان، پێویست بە نەشتەرگەری ناکات. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا نەخۆشییەکە بەم ڕێگایانە چارەسەر دەکرێت:

    • ١. گۆڕینی شێوازی ژیان و چارەسەری سروشتی: دابەزاندنی کێشی زیادە، ڕاستکردنەوەی شێوازی دانیشتن، و ئەنجامدانی ڕاهێنان و چارەسەری سروشتی بۆ بەهێزکردنی ماسولکەکانی پشت.

    • ٢. قەستەرەی ئازار (دەستتێوەردانی بێ نەشتەرگەری): لە کاتی ئازاری تونددا، دەتوانرێت لە ڕێگەی قەستەرەی ئازارەوە (لابردنی فشار و هەوکردن بە ئامێری پێشکەوتوو بەبێ بڕین) یان لێدانی دەرزی تایبەت لە دەوروبەری بڕبڕەکان، ئازارەکە بەتەواوی کۆنترۆڵ بکرێت.
      نەشتەرگەری تەنها بۆ ئەو حاڵەتانەیە کە هیچ سودێک لە دەرمان و چارەسەری سروشتی وەرناگرن و نەخۆشەکە مەترسی ئیفلیجی یان لەدەستدانی کۆنتڕۆڵی میز و پیسایی لەسەرە.

 

ئایا چارەسەری نوێ بۆ ئۆتیزم و فرەجوڵەیی و کەم تەرکیزی (Autism spectrum and ADHD) بوونی هەیە؟
وەڵام: بەڵێ، یەکێک لە دۆزینەوە پزیشکییە نوێیەکان بریتییە لە ئەنجامدانی پشکنینی بۆماوەیی (جینات) بۆ دەستنیشانکردنی حاڵەتێکی دەماری بە ناوی "کەمیی فۆلەیت لە مێشکدا" (Cerebral Folate Deficiency). ئەگەر لە ڕێگەی پشکنینەوە دەرکەوت نەخۆشەکە ئەم کێشە بۆماوەییەی هەیە، ئەوا دەتوانرێت لە ڕێگەی پێدانی دەرمانی (فۆلینیک ئەسید - Folinic Acid) نیشانەکانی ئۆتیزم و فرەجوڵەیی بە شێوەیەکی بەرچاو چارەسەر بکرێت. ئەمە پڕۆتۆکۆڵێکی زانستیی وردە و بەپێی قورسیی حاڵەتەکە، زۆرجار لە ڕێگەی دەرزییەوە لەژێر چاودێری پزیشکیی پسپۆڕدا دەدرێت.
ئایا هیچ چارەسەرێکی نوێ بۆ نەخۆشیی شەقیقە (Migraine) هەیە جگە لە ئازارشکێنە باوەکان؟

وەڵام: بەڵێ، زانستی پزیشکیی مێشک و دەمار قۆناغی تەنها "هێورکردنەوەی کاتیی ئازار"ـی تێپەڕاندووە. لە ئێستادا کۆمەڵێک چارەسەری پێشکەوتوو و سەردەمیانە هەن کە پێشتر لە هەرێمەکەماندا کەمتر گرنگییان پێ دەدرا، بەڵام ئێستا بە شێوەیەکی زانستی دەستمان بە بەکارهێنانیان کردووە. دیارترین چارەسەرە نوێیەکان بریتین لە:

    • دەرزی بۆتۆکس (Botox): بەکاردێت بۆ سڕکردن و خاوکردنەوەی ئەو ماسولکانەی دەوروبەری سەر و مل کە هاندەرن بۆ دروستبوونی هێرشی شەقیقە.

    • دەرمانەکانی (CGRP Inhibitors): دەرزییەکی بایۆلۆجیی زۆر پێشکەوتووە، ڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر ئەو پڕۆتینەی کە بەرپرسە لە گواستنەوەی هەستی ئازار لە مێشکدا و ڕێگری لە گەشەکردنی شەقیقە دەکات.

    • خێزانی جیپانتەکان (وەک ئەتۆجیپانت - Atogepant): نەوەیەکی نوێی دەرمانن کە بۆ ڕێگریکردن و چارەسەری کتوپڕی شەقیقە بەکاردێن، بەبێ ئەوەی ببنە هۆی تەسکبوونەوەی بۆرییەکانی خوێن (کە لە دەرمانە کۆنەکاندا کێشە بوو).

    • بلۆککردنی دەمار (Nerve Block): لێدانی دەرزی سڕکەر و دژەهەوکردن لە دەوروبەری ئەو دەمارانەی سەر کە بەرپرسن لە گواستنەوەی ئازارەکە.
      ئەم چارەسەرانە ڕاستەوخۆ کار لەسەر ڕەگی کێشەکە دەکەن نەک تەنها شاردنەوەی نیشانەکان.

 

ئایا نەخۆشیی گەشکە چارەسەری یەکجارەکی و کۆتایی هەیە؟

وەڵام: بەڵێ، بەڵام بەتەواوی پشت دەبەستێت بە جۆری گەشکەکە. هەندێک جۆریان بەتەواوی چاک دەبنەوە لەگەڵ گەورەبوونی تەمەندا بەتایبەت لە منداڵاندا کە مێشکیان گەشە دەکات بەتەواوی گەشکە دەپەڕێنن و چاک دەبنەوە.

 هەندێکی تریش پێویستیان بە کۆنترۆڵکردنی درێژخایەن هەیە. پڕۆتۆکۆڵی زانستیی چارەسەر بەم شێوەیەیە:

  • قۆناغی یەکەم: نەخۆش بۆ ماوەی ٢ بۆ ٣ ساڵ لەسەر دەرمان دەبێت.

  • قۆناغی کەمکردنەوە (تێپەڕاندن): ئەگەر لەو ماوەیەدا هیچ نۆرەیەکی گەشکەی نەبوو، بە چاودێریی پزیشک بڕی دەرمانەکەی وردە وردە کەم دەکرێتەوە تا دەوەستێنرێت. ئەگەر نەخۆشەکە بۆ ماوەی ٥ ساڵ بەبێ دەرمان گەشکەی بۆ نەگەڕایەوە، ئەوا نەخۆشییەکەی بەتەواوی تێپەڕاندووە و چاکبووەتەوە.

  • ئەگەری سەرهەڵدانەوە: ئەگەر لە کاتی کەمکردنەوەی دەرمانەکە یان دوای وەستاندنی، گەشکەکە سەری هەڵدایەوە، ئەوا دەبێت نەخۆشەکە بگەڕێتەوە سەر دەرمانەکانی و ئەمجارە ماوەکە بۆ ٥ تا ٧ ساڵ درێژ دەکرێتەوە.

  • قۆناغی هەتاهەتایی: دوای ئەو ٥ بۆ ٧ ساڵە، دووبارە پزیشک هەوڵی وەستاندنی دەرمانەکە دەدات. ئەگەر بۆ جاری دووەم گەشکەکە سەری هەڵدایەوە و چارەسەر نەبوو، ئەوا پێویستە نەخۆشەکە تا کۆتایی تەمەنی لەسەر دەرمان بەردەوام بێت بۆ پاراستنی خانەکانی مێشکی.

 

پارکینسۆن نەخۆشییەکی کاتییە یان درێژخایەن؟

وەڵام: نەخۆشی پارکینسۆن نەخۆشییەکی درێژخایەن و بەرەوپێشچووە واتە خۆی لە خۆیدا بەبێ دەرمان چاک نابێتەوە و کاتی نییە، بەڵکو بە تێپەڕبوونی کات نیشانەکانی گەشە دەکەن.
ڕێکارەکانی کۆنتڕۆڵکردن و چارەسەر ئەگەرچی تا ئێستا چارەسەرێکی بنبڕکەر نییە، بەڵام بەم ڕێگەیانە کوالێتی ژیانی نەخۆشەکە دەپارێزرێت:

    • دەرمانی تایبەت: بۆ بەرزکردنەوە یان جێگرتنەوەی ئاستی دۆپامین.

    • هاندانی موگناتیسی مێشک TMS:  هەڵدەستێ بە  ئاراستەکردنی شەپۆلی موگناتیسی بۆ ناوچەی دیاریکراوی مێشک کە بەرپرسە لە ئازار یان جوڵە بۆ ڕێکخستنەوەی چالاکی کارەبایی ئەو ناوچەیەی مێشک.

    • چارەسەری سروشتی (Physiotherapy): بۆ پاراستنی هێزی ماسولکە و هاوسەنگی.

    • سیستەمی خۆراکی تەندروست: بۆ ڕێگری لە قەبزی و باشترکردنی تەندروستی گشتی.

دەستنیشانکردنی ئەلزەهایمەر لە کاتی زوودا نەخۆشیەکە ڕادەگرێت؟
وەڵام: ئەگەر دەستنیشانکردنی زوو بکرێت، ئەگەری هەیە دەرزیەکی بۆ بنووسرێت. دەرزیەکە بۆ ماوەی ۱٨ مانگ وەردەگیرێت، ئەگەرێکی باشی هەیە کە نەخۆشیەکە لە %۳۰ بۆ %٤۰ خاوتر بکاتەوە لە بەرەوپێشچوون.
لە ڕووی زانستی و فیسیۆلۆجییەوە، هۆکاری ڕوودانی گەشکە چییە؟

وەڵام: بە گشتی، گەشکە کاتێک ڕوودەدات کە تێکچوونێکی کتوپڕ و دەردانێکی کارەبایی ناسروشتی و لەڕادەبەدەر لە خانە دەمارییەکانی مێشکدا دروست دەبێت. ئەم گەردەلولە کارەباییەش دەگەڕێتەوە بۆ چەند هۆکارێکی زانستیی سەرەکی:

    • تێکچوونی هاوسەنگیی کیمیایی: زیادبوونی دەردانی ماددە هاندەرەکانی مێشک (وەک گلوتامات - Glutamate) یان کەمبوونەوەی ماددە هێورکەرەوەکان (وەک گابا - GABA) کە دەبێتە هۆی زیاد-چالاکبوونی مێشک.

    • تێکچوونی کەناڵە ئایۆنییەکان: کارنەکردنی دروستی کەناڵەکانی سۆدیۆم و پۆتاسیۆم لە پەردەی خانە دەمارییەکاندا، کە بەرپرسن لە ڕێکخستن و گواستنەوەی سیگناڵە کارەباییەکان.

    • کەمیی وزە و ئۆکسجین: دابەزینی توندی شەکری خوێن یان نەگەیشتنی ئۆکسجینی پێویست بە مێشک، دەبێتە هۆی لەکارخستنی پەمپە کارەباییەکانی دەمار.

    • بەرزبوونەوەی کتوپڕی پلەی گەرمی (تا): ئەم هۆکارە بەتایبەتی لە منداڵاندا باوە (پێی دەوترێت گەشکەی تا - Febrile Seizure)، چونکە سیستەمی دەمارییان هێشتا بەتەواوی پێنەگەیشتووە و بەرگەی گۆڕانکارییە خێراکانی پلەی گەرمی ناگرێت.

    • هۆکارە پێکهاتەییەکان (Structural): بوونی وەرەم (گرێی مێشک)، زەبری دەرەکی، یان جەڵتەی مێشک، کە دەبنە هۆی دروستبوونی لەمپەر و تێکدانی ڕێڕەوی ئاسایی شەپۆلە کارەباییەکانی مێشک.

چۆن پارێزگاری لە تەندروستیی بڕبڕەکانی پشت و مل بکەین و ڕێگری لە ئینزیلاق بکەین؟

وەڵام: تەندروستیی بڕبڕەکانی پشت و مل بەتەواوی پەیوەستە بە شێوازی ژیانی ڕۆژانە و ئەڕگۆنۆمیکس (Ergonomics - گونجاندنی ژینگە لەگەڵ جەستە). بۆ پاراستنیان لە فشار و زوو داخوران، ئەم ڕێنماییە زانستییانە جێبەجێ بکە:

یەکەم/ بۆ پاراستنی بڕبڕەکانی مل:

  • ئاستی شاشەکان: هەمیشە مۆبایل و کۆمپیوتەرەکەت بەرز بکەرەوە بۆ ئاستی چاوت. خوارکردنەوەی مل بۆ سەیرکردنی شاشە بۆ ماوەیەکی درێژ، فشارێکی نائاسایی زۆر دەخاتە سەر کڕکڕاگەکانی مل و هۆکاری سەرەکیی داخوران و ئازارە.

  • شێوازی خەوتن تەندروست: لەسەر پشت یان لەسەر تەنیشت بخەوە. سەرینێکی پزیشکی یان مامناوەند بەکاربهێنە کە پارێزگاری لە چەماوەیی سروشتیی مل بکات، و بە هیچ جۆرێک لەسەر سک مەخەوە چونکە مل تووشی بادان دەکات.

  • ڕاهێنانی خاوکردنەوە: لە کاتی کارکردنی بەردەوامدا، ناوە ناوە سەرت ڕاست بکەرەوە و ڕاهێنانی کشانی ماسولکەکان بکە (بە سوڕاندن و پێچانی هێواشی مل بۆ لایەکان) بۆ ڕێگریکردن لە گرژبوونی ماسولکەکان.

 

دووەم/ بۆ پاراستنی بڕبڕەکانی پشت:

  • دانیشتنی تەندروست: لە کاتی دانیشتندا، پشتت ڕاست ڕابگرە و پاڵ بدەرەوە. با پشتت بەتەواوی پاڵپشتی هەبێت بۆ پاراستنی چەماوەیی خوارەوەی پشت (گۆشەی ٩٠ پلە).

  • هەڵگرتنی قورسایی (یاسای زێڕین): کاتێک شتێکی قورس لەسەر زەوی هەڵدەگریت، هەرگیز پشتت مەچەمێنەوە. بەڵکو لەسەر ئەژنۆکانت بنوشتێرەوە، قورساییەکە نزیک بکەرەوە لە سنگت، و هێزی ماسولکەکانی قاچت بەکاربهێنە بۆ هەستانەوە.

  • جوڵە و پشوودان: دانیشتنی درێژخایەن دوژمنی کڕکڕاگەکانی پشتە. دوای هەر ٤٥ بۆ ٦٠ خولەک دانیشتن، پێویستە هەستیتە سەرپێ و کەمێک پیاسە بکەیت بۆ چالاککردنەوەی سوڕی خوێن و کەمکردنەوەی فشار لەسەر دیسکەکان.

 

ئایا دەتوانم واز لە دەرمانەکانم بهێنم کاتێک هەست بە باشبوون دەکەم؟
وەڵام: بە هیچ شێوەیەک. نەخۆشییە درێژخایەنەکان (وەک گەشکە، فرەڕەقبوونی دەمارەکان MS، پەستانی خوێن و شەکرە) پێویستیان بە کۆنترۆڵکردنی بەردەوام هەیە. نەمانی نیشانەکان واتە دەرمانەکە کاری خۆی دەکات، نەک ئەوەی نەخۆشییەکە نەماوە. وازهێنان لە دەرمان بەبێ ڕاوێژی پزیشک دەبێتە هۆی سەرهەڵدانەوەی کتوپڕ و مەترسیدار کە ڕەنگە هەڕەشە بێت بۆ سەر ژیانت.
ئایا هاندانی مێشک (TMS / tDCS) ئازاریان هەیە یان پێویستیان بە نەشتەرگەرییە؟
وەڵام: نەخێر. هەردووکیان تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو، سەلامەت و پەسەندکراوی جیهانین. پێویستیان بە هیچ جۆرە بەنجێک، نەشتەرگەرییەک، یان تەنانەت دەرزییەکیش نییە. نەخۆش تەنها هەست بە لێدان یان مێروولەکردنێکی زۆر سووک دەکات و دەتوانێت ڕاستەوخۆ دوای دانیشتنەکە بگەڕێتەوە بۆ ژیانی ئاسایی خۆی.
چی بکەم ئەگەر کەسێک لەبەردەممدا گەشکە لێیدا؟ ئایا شتێک بکەمە دەمییەوە بۆ ئەوەی زمان قوت نەدات؟
وەڵام: بە هیچ جۆرێک ئەو کارە مەکە! "قوتدانی زمان" ئەفسانەیەکی پزیشکییە. تێکردنی هەر شتێک بۆ ناو دەمی نەخۆش دەبێتە هۆی شکانەوەی ددانەکانی یان خنکانی. ئەوەی پێویستە بیکەیت تەنها دوورخستنەوەی شتە ڕەق و تیژەکانی دەوروبەریەتی، دانانی سەرینێک لەژێر سەری، هەرگیز ڕێگری لە جوڵەکەی مەکە، و کاتێک گەشکەکە تەواو بوو بیخە سەر لا بۆ ئەوەی بە ئاسانی هەناسە بدات.
ڕۆژانە حەبی ئازارشکێن دەخۆم بۆ سەرئێشەکەم، بەڵام ئازارەکەم بەرەو خراپتر دەچێت. چارەسەر چییە؟
وەڵام: تۆ تووشی حاڵەتێک بوویت کە پێی دەوترێت (سەرئێشەی زۆر بەکارهێنانی ئازارشکێن - Medication Overuse Headache). مێشکت ئاڵوودەی حەبە ڕۆژانەییەکان بووە و کاریگەرییان نەماوە، بۆیە ئازارێکی توندترت بۆ دروست دەکاتەوە. پێویستە سەردانی پزیشکی پسپۆڕ بکەیت بۆ شکاندنی ئەم بازنەیە و دانانی پلانێکی چارەسەری زانستی.
ئایا نەخۆشی جەڵتەی مێشک دەتوانێت جوڵە و تواناکانی بگەڕێنێتەوە؟
وەڵام: بەڵێ، بەهۆی تایبەتمەندی "نەرمی مێشک" (Neuroplasticity). خانە تەندروستەکانی مێشک دەتوانن ئەرکی خانە لەناوچووەکان لە ئەستۆ بگرن، بەڵام ئەمە پێویستی بە دەستپێکردنی دەستبەجێ هەیە بە پرۆگرامی "دووبارە ڕاهێنانەوەی چڕ" (چارەسەری سروشتی و تەکنیکەکانی هاندانی مێشک وەک TMS)، لەگەڵ پابەندبوونی تەواو بە ڕێنماییەکانی پزیشک. دووبارەکردنەوەی جوڵەکان کلیلی گەڕانەوەی تواناکانە.
ئایا چارەسەری نەخۆشی مایاسینیا گرەیڤیس (زوو شەکەتبوونی ماسولکە) تەنها پشتی بەستووە بە دەرمان؟
وەڵام: دەرمان بنەمای چارەسەرەکەیە، بەڵام شێوازی ژیانیش هەمان گرنگی هەیە. دەبێت خۆت بپارێزیت لە گەرمای زۆر، ماندووبوون، و فشار (سترێس). ژەمەکانت دابەش بکە بۆ ٥ تا ٦ ژەمی بچووک و کارە قورسەکانت بخەرە بەیانیان. هەروەها هەندێک حاڵەت بەپێی هەڵسەنگاندنی پزیشک پێویستیان بە گۆڕینی پلازما یان نەشتەرگەری لابردنی ڕژێنی سایمەس دەبێت.
ئەو نەخۆشانەی لە لایەن دکتۆر عەباس ئەبینرێت و چارەسەر ئەکرێت:-
  • جەڵتەی مێشک: (چارەسەری خێرا و پرۆگرامی دووبارە ڕاهێنانەوە).

  • گەشکە و فێ: (دەستنیشانکردن و کۆنترۆڵکردنی سەرجەم جۆرەکانی گەشکە).

  • سەرجەم جۆرەکانی سەرئێشە: (شەقیقە، سەرئێشەی هێشوویی، سەرئێشەی گرژی).

  • ئازارەکانی دەموچاو: (وەک هەوکردن و ئازاری (دەماری پێنجەم) دەماری سێقۆڵی - Trigeminal Neuralgia).

  • ئازارەکانی مل و پشت: (چارەسەری زانستی بۆ ئازار و کێشەکانی دیسک/ئینزیلاق).

  • فرەجوڵەیی و کەم تەرکیزی (ADHD): (لە منداڵان و پێگەیشتوواندا).

  • نەخۆشیی فرەڕەقبوونی دەمارەکان (MS): (کۆنترۆڵکردن و ڕێگریکردن لە بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە).

  • لەرزینی دەست و پەلەکان: (دەستنیشانکردنی جۆرەکەی و چارەسەرکردنی).

  • نەخۆشیی پارکینسۆن (لەرزۆکی): (پڕۆتۆکۆڵی چارەسەری درێژخایەن).

  • هەوکردنی دەماری بینین: (Optic Neuritis).

  • پووکانەوەی دەمارەکان: (نەخۆشییە دەمارییە بەرەوپێشچووەکان و لاوازبوونی دەمار).

  • زوو شەکەتبوونی ماسولکەکان: (Myasthenia Gravis).

  • تێکچوونی دەمارەکان: (هەوکردن و تێکچوونی دەمارە پەلکییەکان - Peripheral Neuropathy).

  • نەخۆشییە ماسولکەییەکان: (گرفتەکانی بێهێزی و تێکچوونی ماسولکە - Myopathy).